'Het is koren op de molen', 'draaien als een molen' of 'een slag van de molen krijgen'... Deze courante uitdrukkingen tonen hoe belangrijk molens en molenaars vroeger waren.
Het belang van molens
De meeste voedingsmiddelen die we eten, zijn verwerkte producten. Dat geldt ook voor 'ons dagelijks brood': tarwe en andere granen moeten geplet of gemalen worden voor ze verwerkt kunnen worden in brood, pasta of andere graanproducten. Daarvoor is veel kracht nodig. Al sinds de oudheid gebruikt men daarvoor maalstenen. Eerst doet de mens dit zelf, later met behulp van muildieren, in een rosmolen.
Even terug in de tijd
Vanaf het begin van onze tijdrekening gebruikt men in het Midden-Oosten ook waterkracht. Dankzij de Romeinen verspreidt de watermolen zich over heel Europa. Rond het jaar 1200 verschijnen ook de eerste windmolens. Kruisvaarders leren het concept kennen in de Arabische wereld. In de Lage Landen zet men windmolens succesvol in, en vooral in Nederland verfijnt men de techniek om land te winnen op zee en rivieruiterwaarden.
Molens dienen ook voor andere doeleinden: om olie te persen uit olijven of noten, of om papier te maken. Later gebruikt men molens ook om energie op te wekken voor machines in de hout- en papierindustrie, en zelfs in de metaalverwerkende industrie. Na de industriële revolutie schakelt men over op stoom, elektriciteit en fossiele brandstoffen.
De teloorgang van de molens
Traditionele water- en windmolens verdwijnen in de 19e en 20e eeuw grotendeels uit het landschap, door de opkomst van modernere, betrouwbaardere en goedkopere energiebronnen. Ze kunnen de concurrentie met de industriële revolutie niet aan.
De belangrijkste oorzaak is ongetwijfeld dat ze minder betrouwbaar zijn. Molens zijn te afhankelijk van het weer: bij te weinig wind ligt de productie stil. In de zomer kampen watermolens met te lage waterstanden, in de winter met bevroren water. De onderhoudskosten lopen op, tegenover een laag rendement. Tot slot zorgen ook de schaalvergroting en de centralisatie in de landbouw voor extra druk.
De molenaar, een van de notabelen
Een molenaar speelt een belangrijke rol in de maatschappij. Hij krijgt van de landheer bepaalde rechten, zoals waterrechten en windrechten. Boeren zijn verplicht om bij hem hun graan te laten malen: ze zijn 'in de ban' van de molen. Hij draagt een grote verantwoordelijkheid, want van zijn werk hangt de voedselveiligheid af. Dit in tijden waarin hongersnood en andere gezondheidsproblemen vaak voorkomen.
De molenaar wordt in natura betaald: hij mag een deel van de bloem voor eigen gebruik houden of zelf doorverkopen. Daardoor moet hij ook zelf instaan voor herstellingen en voor het loon van zijn knechten. De molenaarsstiel staat in hoog aanzien. Een molenaar is dag en nacht bezig met zijn molen: met de watervoorziening of met 'het lezen van de wind'.
